Φιλολογισμοι

ΙΔΕ Ο ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ …

Η εντολή του Ρουσσώ και η παρακοή των δασκάλων.

  

«Τη λέξη εντολή στον τίτλο του κειμένου μου την παίρνω με το νόημα του ορισμού που έδωκε ο θεός στον άνθρωπο, όταν τον εγκατάστησε στον παράδεισο της φύσης, για να τον εργάζεται και για να τον φυλάγει. Να μη δοκιμάσεις, του είπε, από τον καρπό της γνώσης. 

     Τη λέξη παρακοή την παίρνω με το νόημα της πράξης των Πρωτοπλάστων. Ετόλμησαν να γευτούν τον καρπό της γνώσης. 
     Σήμερα, με την εντατική χρήση εκείνης της αρχικής γνώσης, δε στέκεται αρκετό στους ανθρώπους να εργάζουνται και να φυλάγουν τον παράδεισο της φύσης, αλλά την υβρίζουν και τη μολύνουν. Η υπερβασία τους μάλιστα και η ύβρη θυμίζει την ύβρη της αρχαίας τραγωδίας.
     Παρόμοια τις λέξεις εντολή και παρακοή τις λαβαίνω με το νόημα του μύθου των ελλήνων. Να αρκεσθεί ο άνθρωπος στα γήινα δώρα. Και να μην κλέψει από τον Όλυμπο τη φωτιά και τη σοφία. 
     Τη λέξη δάσκαλος, ανάμεσα στις τάξεις των άλλων επαγγελμάτων, τη λαβαίνω ωσάν το όργανο, χάρη στο οποίο ο άνθρωπος ξεπέρασε τη φύση και ανοίχτηκε στην ιστορία. O πολιούχος των δασκάλων και των μαθητών είναι ο ήρωας Αδάμ και ο ήρωας Προμηθέας. Oι εφευρέτες και οι πρωτουργοί της γνώσης. 
     Oι δάσκαλοι δουλεύοντας τη νόηση και την επιστήμη  ξετύλιξαν την περιπέτεια του πνεύματος, και εδημιούργησαν τον πολιτισμό. Ιστορία, πνεύμα, πολιτισμός είναι τα τρία οντολογικά ορθώματα του ανθρώπου, που τον ξεχώρισαν από τα υπόλοιπα όντα στη γη, στη φύση, και στο σύμπαν. 
     Όλοι γνωρίζουμε ότι χωρίς τη διδασκαλία, είτε την αυτοσχέδια είτε την κατά σχέδιο, ο άνθρωπος δε θά 'ταν άνθρωπος. Γιατί θα μεγάλωνε για να τραπεί σταθερά στο σχήμα ενός πλάσματος καμπουροειδούς, τρεκλού, ρεκαστικού, και έντρομου. 
     Αναγκαία λοιπόν η δουλειά του δάσκαλου, το να μαθαίνει δηλαδή τους νέους τα γράμματα και τις άλλες μαθήσεις, έχει φύση και φυή φυτουργική. 
     Γιατί η διδασκαλία είναι το μόνο όργανο, η μόνη δύναμη, που σώζει τον άνθρωπο από τότε που εξαιτίας της γνώσης που απόχτησε διακρίθηκε από τα άλλα πλάσματα. Από τότε δηλαδή, που σύμφωνα με το πνεύμα των δύο εκείνων φιλοσοφικών μύθων  εξορίστηκε από τον Παράδεισο της φύσης, ή κρεμάστηκε στην πέτρα του Καυκάσου. 
     Χωρίς το δάσκαλο ο άνθρωπος θά 'ταν βροχή χωρίς νερό. Δόστε του όλα τα μέταλλα και τα πλούτη του Μίδα. Δόστε του κάστρα, και χώρες, και αχανή βουστάσια. Δόστε του ακόμη και το μαγικό δαχτυλίδι του Γύγη. Και πάρτε του την παιδεία. Θα έχετε μπροστά στα μάτια σας μια μάζα μηδενική. Ένα τέλμα, ένα έρμα, κι ένα έρμαιο.»

Αποσπασμα  άρθρου  του Δημήτρη Λιαντίνη από αφιέρωμα στον καθηγητή Γ.Μελανίτη, Χάρις, Αθήνα, Δέσποινα Μαυρομμάτη, 1991, σσ 267-284. Επαναδημοσίευση στο περ. "Εμβόλιμον", τ.20, 1993-1994.

Με αφορμή τo παραπάνω απόσπασμα του δασκάλου και σεμνού Έλληνα Δ. Λιαντίνη θέλω να επισημάνω την ευθύνη μας  απέναντι στα νέα παιδιά . Ο δάσκαλος που σέβεται την ετυμολογική καταγωγή του ονόματός του είναι ο σπορέας και ο φυτουργός. Είναι αυτός που θα παραλάβει το παιδί από τους γονείς πάλλευκο σαν το απάτητο χιόνι για να του χαράξει, με μια διαδικασία πονητική, τον χαρακτήρα του. Μετά τη φύση , η οποία δίνει στο νέο άνθρωπο τα εγγενή χαρακτηριστικά του  που τον ξεχωρίζουν από τα υπόλοιπα όντα , ο δάσκαλος είναι ο πυρφόρος της γνωστικής συνείδησης και οι ευθύνες του απέναντι στο νέο άνθρωπο τεράστιες. 

Κάθε άνθρωπος στη διάρκεια της ζωής του έχει διεκδικήσει το ρόλο του δασκάλου. Άλλοι περισσότερο , άλλοι λιγότερο, αλλά κανένας καθόλου. Όλοι μας άλλωστε θυμόμαστε και ζούμε καθημερινά αυτόκλητους «δασκάλους» που προσπαθούν ηθελημένα ή αθέλητα, επιτυχημένα ή αποτυχημένα να μας μεταβιβάσουν θετικές ή αρνητικές πεποιθήσεις.

Οι εγκεφαλικοί μας νευρώνες εξελισσόμενοι εδώ και χιλιάδες  χρόνια μάς έκαναν περισσότερο εγωιστές  παρά σοφούς, γιατί χάσαμε το σωκρατικό Ἕν . Ξεχάσαμε το ένα. Άπειρες πληροφορίες, που πλέον δεν χωρούν σε βιβλία, τόμους, εγκυκλοπαίδειες, βιβλιοθήκες , πήραν ψηφιακή μορφή. Αλλά οι πληροφορίες δεν είναι γνώσεις ούτε οι γνώσεις είναι πληροφορίες. Η πληροφορία πρέπει να ενταχθεί σε μια συγκεκριμένη μέθοδο, να περάσει τη βάσανο της σκέψης για να γίνει γνώση. Να σμιλευτεί, δηλαδή να πάρει μορφή, να αποκτήσει όψη.

Αναλώνουμε τη ζωή μας περιμένοντας το νεύμα του χρήματος ως επιστέγασμα και επακόλουθο της παιδείας μας. «Όσο όμως λογαριάζουμε την παιδεία σαν επένδυση ανάμεσα στις άλλες τόσο θα συνεχίσουμε να τελούμε σε σύγχυση φρένων.»

Οι πληροφορίες διαδίδονται, κατευθύνονται, βρίσκονται παντού καλά καμουφλαρισμένες  πίσω από στερεότυπα, προλήψεις, δεισιδαιμονίες, διαφημίσεις, πολιτικές σκοπιμότητες και προπαγάνδες και χαράσσουν τον εύπλαστο νου του μικρού ανθρώπου.

Αυτό ακριβώς είναι το χρονικό του θανάτου του θεού κατά το Νίτσε . «Γιατί οι ηλεκτρονικές μηχανές που διαδέχονται το νεκρό θεό του Νίτσε δεν έχουνε ψυχή και χωρίς ψυχή να γνωρίζει κάποιος από πόνο και συναίσθημα τι ευγένεια μπορεί να κατέχει.»

Ποια είναι η αίτια της δολοφονίας του Θεού;

Μα ακριβώς ότι εμείς οι ενήλικες διαστρέφουμε τη θεμελιώδη αρχή της ηθικής εντροπίας του κορυφαίου παιδαγωγού του Διαφωτισμού, του Ρουσσώ: « Να μειώνεις τις ανάγκες σου σημαίνει ότι αυξαίνεις τη δύναμή σου.»¹ 

Αυτό ακριβώς που έλεγε και ο Αλεξανδρινός ποιητής:

Όσο μπορείς

Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου όπως την θέλεις,

τούτο προσπάθησε τουλάχιστον

όσο μπορείς: μην την εξευτελίζεις

μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου,

μες στες πολλές κινήσεις κι ομιλίες.

Μην την εξευτελίζεις πηαίνοντάς την,

γυρίζοντας συχνά κ’ εκθέτοντάς την

στων σχέσεων και των συναναστροφών

την καθημερινήν ανοησία,

ώς που να γίνει σα μια ξένη φορτική.

(Από τα Ποιήματα 1897-1933, Ίκαρος 1984)

Όταν λοιπόν ο τελευταίος μεγάλος «τρελός» μάς λέει ότι «πέθανε ο Θεός» φυσικά εννοεί ότι πέθανε ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος σκότωσε το Θεό , γιατί πίστεψε ότι έγινε Θεός. Έριξε από το βάθρο της την αξιοπρέπειά του. Πήρε το καράβι στα χέρια του και το έριξε στα βράχια. Έπαψαν οι φιλόσοφοι και πήραν το λόγο οι Μέλητοι και οι Άνυτοι. Ξεχάσαμε τα λόγια του Επίκουρου. « Μάταιος είναι ο λόγος του φιλοσόφου που δε θεραπεύει κανένα ανθρώπινο πάθος. Γιατί όπως η Ιατρική δεν ωφέλει παρά μόνο αν θεραπεύει τις ασθένειες του σώματος, έτσι και η φιλοσοφία δεν προσφέρει παρά μόνο αν διώχνει τα πάθη της ψυχής.»

Συνδέσαμε την ευτυχία με τις αγορές , τις καταθέσεις, τα πολυτελή αυτοκίνητα και τις βίλες στη Μύκονο. Μας δίδαξαν και διδάσκουμε  πώς να είμαστε «ελεύθεροι», αλλά ποτέ δεν μας έκαναν κουβέντα για το πώς θα ελευθερώσουμε τον ίδιο μας τον εαυτό.

Όλη η ανθρωπότητα (όσοι τουλάχιστον δε λιμοκτονούν) έχει πέσει σε κατάθλιψη, διότι δεν μπορεί να ικανοποιήσει τους στόχους της. Όμως «το πρόβλημα δεν είναι τι φέρνει την ευτυχία αλλά το τι σημαίνει ευτυχία»²

Στις μέρες μας η ευτυχία φαντάζει από όλους σαν μια ακαθόριστη έννοια. Μια ουτοπία, που η εξασφάλισή της προϋποθέτει αντικείμενα και ανέσεις, επιθυμίες και κοινώς στόχους. Οι στόχοι μετονομάζονται σε υποχρεώσεις και αποτελούν αυτοσκοπό της ύπαρξής μας μέχρι να πεθάνουμε.

Φυσικά όλη αυτή η κοσμοθεωρία έχει τις ρίζες της στην προσπάθεια της παγκόσμιας βιομηχανίας κατασκευής υπηκόων να γίνουμε πρότυπα υπερκαταναλωτικά όντα και βορά στα κανόνια των πολεμάρχων. Έτσι φτάνουμε στον ευνουχισμένο – από συναισθήματα και πραγματικές αξίες – σύγχρονο «δολοφόνο» του Θεού, όπως παρατήρησε και η πιο μεγάλη και σεμνή επαναστατική μορφή της σύγχρονης ιστορίας, ο Τσε Γκεβάρα : «Η πιο αξιόλογη επαναστατική φιλοδοξία είναι να δω τον άνθρωπο απελευθερωμένο από την αλλοτρίωση του.»

Έτσι λοιπόν – για να ξαναγυρίσουμε στα πλαίσια που θέσαμε εξ αρχής σχετικά με το λόγο ύπαρξης του παρόντος άρθρου – διδάσκουμε τα παιδιά μας, το απάτητο χιόνι,  να απέχουν όσο το δυνατόν περισσότερο από την πραγματική αγωγή που θα τα απελευθερώσει και τα κατευθύνουμε , άθελά μας τις περισσότερες φόρες, στην απατηλότητα του σύγχρονου δυτικού τρόπου ζωής.

Στο σημείο αυτό θα σας δείξω πόσο έντεχνα και θρασύτατα περνάνε στο αθώο μυαλουδάκι των παιδιών μας οι σκληροί όροι επιβίωσης  της σύγχρονης πραγματικότητας  εν είδει αστεϊσμού και εγκιβωτισμένοι ακόμα και σε παιδικές σειρές. Έτυχε να παρακολουθήσω με το μικρό μου  γιο ένα επεισόδιο  του διασήμου – και κατά τα αλλά συμπαθή – Μπόμπ Σφουγγαράκη. Σε μια από τις στιχομυθίες του με τον άσπονδο φίλο του, τον  Καλαμάρη, ο τελευταίος θυμίζει στο Σφουγγαράκη το νόημα της ζωής.

- Εγώ , Μπόμπ , δέχομαι τις παραγγελίες, εσύ ετοιμάζεις τις παραγγελίες, εγώ τις δίνω στους πελάτες και αυτοί τις τρώνε.

 Έτσι θα δουλεύουμε για σαράντα χρόνια και μετά θα πεθάνουμε.

Όλοι μας , και κυρίως όσοι θέλουμε να ονομάζουμε τους εαυτούς μας λειτουργούς της παιδείας , δάσκαλους ή καθ-ηγήτες πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι  το παιδευτικό γεγονός συνοδεύεται από μια αίσθηση οδυνηρού. Είναι ένα είδος γέννησης, όπως λέει και ο μεγάλος «μαιευτήρας» φιλόσοφος. Το όνομα αυτού του συνδρόμου που προκαλεί πόνο; Πονητικό σύνδρομο. Μια διαδικασία που μοιάζει με αυτό που ξέρουν πολύ καλά οι γυναίκες και ποτέ δε θα μάθουν οι άνδρες. Τις ώδινες της γέννας. Μια γέννηση που πραγματοποιείται όχι στιγμιαία και άπαξ, αλλά ως ένα γεγονός διαρκείας. Μια δια βίου γέννηση.

Παιδεύω σημαίνει ασκώ το έργο της αγωγής. Η σημασία όμως του ρήματος είναι διττή, διότι σημαίνει ότι ασκώ και σε δοκιμασία. Η οδύνη της παιδείας προσκρούει κατά κανόνα στην ανθρωπινή δεκτικότητα. Ο άνθρωπος έχει έμφυτο το ένστικτο της αποφυγής του πόνου. Έτσι δεν αφήνει την παιδευτική επίδραση να λειτουργήσει ολοκληρωτικά. Ποια είναι η υποχρέωση του δάσκαλου λοιπόν που απορρέει από αυτό το γεγονός ;

Μα φυσικά να βοηθήσουμε το μαθητή να  βρει το βουλητικό σθένος, να υπομείνει τη βασανιστική φύση της αγωγής που θα τον βοηθήσει να ανέβει σε ολοένα και τελειότερες μορφές. Τη διαπλοκή της αγωγής με την οδύνη την βλέπουμε στο μεγαλύτερο φιλόσοφο όλων των εποχών, ο οποίος μέχρι την τελευταία στιγμή που το κώνειο έρρεε στις φλέβες του δεν έπαψε να διδάσκεται.

Ας σταματήσουμε λοιπόν τις εγωιστικές και υπερφίαλες ματαιοδοξίες που μας καταβάλλουν όσο κοιτάμε τα πτυχία και τα βιογραφικά μας και ας αναλογιστούμε την ευθύνη μας απέναντι στα παιδιά που μας κοιτούν στα μάτια και περιμένουν όχι μονό από εμάς , αλλά και από τους γονείς και από το περιβάλλον τους εύκολες λύσεις σε όλα. Ένα πλήκτρο που θα το πατήσεις και όλη η γνώση που θα χρειαστούν για τις εξετάσεις θα τροφοδοτήσει  τους εγκεφαλικούς νευρώνες τους. Θεωρούν φυσικό κάτι τέτοιο, όπως θεωρούν φυσικό να ανοίξουν το ψυγείο για να φάνε  κάτι όταν πεινούν.

Το έθος αυτό , που πλέον έχει ποτίσει το DNA  μας,  έχει χτιστεί εδώ και χρόνια με μια διεργασία που ακόμα δεν έχει ολοκληρωθεί. Η διαμόρφωση του χαρακτήρα  μας, όπως λέει και η ίδια η λέξη που προέρχεται από το χαράσσω, γίνεται με μια διαδικασία που θυμίζει αυτή της μεταλλοτεχνίας. Όπως ο μεταλλουργός χτυπά στο αμόνι το σίδερο και το διαμορφώνει , του δίνει μορφή και σχήμα και ανάλογα με τις ικανότητες του το κάνει τέλειο ή ατελές, έτσι και ο παιδαγωγός «χαλκουργεί», πλάθει, διαμορφώνει και χαράσσει τον χαρακτήρα του ανθρώπου.

Η ευκολία ,λοιπόν, που συνοδεύει το μορφωτικό αγαθό και που προβάλλεται στις μέρες μας, και όχι μόνο, είναι κίβδηλη και ύπουλη και δημιουργεί ανθρώπους που θα ασχολούνται με το φαίνεσθαι και όχι το εἶναι. Ο δύσκολος δρόμος από την άλλη πλευρά , εκείνος ο κακοτράχαλος δρόμος που διάλεξε ο Ηρακλής, που ακολουθεί  τον ορμητικό δρόμο της ροής του πόταμου, θα  κάνει τον άνθρωπο να μην προσκρούει στα βραχώδη πετρώματα που συναντά το ποτάμι. Αυτά ακριβώς τα πετρώματα  είναι οι δυσκολίες που κανείς  συναντά , όταν προσπαθεί να διαφύγει από τη φυσική ορμή της παιδείας κάνοντας έτσι τον εαυτό του έρμαιο του συστήματος που θέλει να ξεμακρύνει τον άνθρωπο από την αρχαϊκή του μορφή.

Το παρόν άρθρο είναι αφιερωμένο στον Δάσκαλο Δ Λιαντίνη που μέχρι το τέλος της ζωής του τίμησε την ιδιότητα που λειτούργησε και τον ευχαριστούμε γι' αυτό.

Σημείωση: οι μπλέ χαρακτήρες είναι αυτούσιες φράσεις ή όροι παρμένοι από τα βιβλία του Δ. Λιαντίνη. (Ελληνικά και Homo Educandus)

1.Rousseau, ό.π.π. σ. 211: Diminuez donc Ies désirs, c'est comme si vous augmen tiez Ies forces
2. Φράση που αποδίδεται στον Διογένη Οινοανδέα, επικούρειο φιλόσοφο που έζησε τον 2ο αιώνα  μ.Χ
  

Βιβλιογραφία:

α) Λάθε βιώσας, εκδόσεις Κέδρος Α.Ε, 2004

β) οι πολύτιμες πέτρες της φιλοσοφίας, εκδόσεις Θυράθεν.

γ) Ελληνικά, 1999

δ) Homo educandus, Φιλοσοφία της Αγωγής, Αθηνα

Ιστογραφία:

www.liantinis.org                                                

                                                                                           

                                                   

Συντάκτης : Γ.Δ Ανδριώτης, φιλόλογος