Φιλολογισμοι

Η θεμελίωση της παιδαγωγικής επιστήμης

 

Η Παιδαγωγική ως επιστήμη, δηλαδή ως γνωστικό σύστημα που αφoρά την αγωγή του νέου ανθρώπου, παγιώθηκε στην Ευρώπη του Διαφωτισμού. Τις ρίζες της ,όμως,  μπορούμε να τις αναζητήσουμε στην αρχαία Ελλάδα.

Η αρχαία Ελλάδα αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο της αναγεννησιακής, αλλά και της σύγχρονης διδακτικής.

Την περίοδο της Αναγέννησης ( 14^ος  – 16^ος  αιώνας) παρατηρήθηκε στροφή προς την απελευθέρωση της ατομικής συνείδησης. Βασικό χαρακτηριστικό της εποχής είναι η έντονη ερευνητική διάθεση. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την προσπάθεια αναβίωσης των κλασικών σπουδών.

Η προσπάθεια αυτή έμεινε στην ιστορία ως «εξανθρωπισμός» (humanismus). Σύμφωνα με το πνεύμα του Ανθρωπισμού επιβάλλεται η μελέτη των επιστημονικών και καλλιτεχνικών έργων της νεότερης αρχαιότητας και ειδικότερα της ελληνικής, που εγκλείει το σύνολο της επιστημονικής σκέψης.

Στους νεότερους χρόνους ,και ειδικότερα κατά τον 17^ο  αιώνα, διακρίνουμε τη χρήση μιας αυτόνομης παιδαγωγικής σκέψης με τη μορφή διδακτικού, μεθοδικού προβληματισμού. Βρισκόμαστε στην εποχή του Πραγματισμού. Οι απόψεις του Ευτυχίου σχετικά με τις παιδαγωγικές και διδακτικές αρχές , οι οποίες περιέχονται στη  νέα μέθοδο της διδασκαλίας (methods nova intuitionist, 1626), η συμβολή του Καμίνιου, καθώς και η διακήρυξη του Άγγλου Βάκωνα (Francis Bacon, 1521-1626) –ότι η φιλοσοφία αποτελεί ερμηνεία της φύσης και κατ’ επέκταση η επαγωγική μέθοδος αποτελεί την κατάλληλη μέθοδο της εμπειρικής φιλοσοφίας – συνετέλεσαν στο να διαμορφωθεί μια ιδιαίτερη αυτόνομη παιδαγωγική σκέψη στην εποχή του Πραγματισμού.

Η εποχή του Διαφωτισμού,18^ος  αιώνας. Μετατοπίζει το κέντρο βάρους της παιδαγωγικής σκέψης από τη διδακτική στο γενικό προβληματισμό της αγωγής. Οι βασικοί θεμελιωτές της συγκεκριμένης σκέψης είναι ο J.Locke, o j.j. Rousseau και οι φιλανθρωπιστές. Κατά τον Locke η αγωγή πρέπει να αποβλέπει αρχικά στην υγεία και την ανάπτυξη του σώματος   και την άσκησή του. Υποστηρίζει, όμως, ότι η πρώτη φροντίδα πρέπει να είναι η ηθική μόρφωση και η δημιουργία ηθικών χαρακτήρων.

Αναγνωρίζει ότι ο ηθικός άνδρας είναι προτιμότερος από το μεγάλο λόγιο. Τέσσερα αγαθά πρέπει να εξελίσσονται κατά τον Locke: η αρετή , η σοφία, ο τρόπος ζωής και η γνώση.

Ο Rousseau(1712 – 1778) θεωρείται ο κύριος εκπρόσωπος του φυσιοκρατικού πνεύματος. Πίστευε στην έμφυτη καλοσύνη του ανθρώπου, την οποία ,όμως,  διαφθείρει η κοινωνική ζωή. Η ελευθερία να αναπτύξει τις φυσικές του ικανότητες με το να έρθει κανείς σε επαφή με την φύση είναι η βασική του σκέψη. Η μάθηση δεν πρέπει να αποβλέπει στη στείρα απομνημόνευση, αλλά στην ανακάλυψή της γνώσης. Δυο πράγματα αποτελούν την ραχοκοκαλιά του παιδαγωγικού συστήματος του Ρουσσώ: το ενδιαφέρον (για μάθηση) και η αυτενέργεια του μαθητή.

Οι παιδαγωγικές αρχές του Ρουσσώ επέδρασαν πολύ πάνω στις παιδαγωγικές θεωρίες των φιλανθρωπιών και των Φιλανθρωπιστών των νεώτερων χρόνων. Οι Φιλανθρωπιστές απέβλεπαν στην ωφέλεια της ανθρωπότητας και την επικράτηση των καλών μέσων της ορθής αγωγής.

Σε πολλά σημεία οι Φιλανθρωπιστές ταυτίζονται με τους Ευσεβιστές, τουλάχιστον όσον αφόρα την ωφέλεια της ανθρωπότητας. Διαφέρουν, όμως, όσον αφόρα την τάση   τους προς τη φυσική θρησκεία, όχι στην  αποκάλυψη, αλλά στον ορθό λόγο.

Ιδρυτής και αντιπρόσωπος της Σχολής των Φιλανθρωπιστών υπήρξε ο J. Basedow (1723 – 1790). Αυτός θεώρησε ως σκοπό της αγωγής την προπαρασκευή των νέων σε κοινωφελή και ευτυχισμένο βίο.

Από το τέλος του 18^ου αιώνα αρχίζει η ορθότερη εκτίμηση της αγωγής του ανθρώπου. Έχουμε φτάσει πια στην εποχή του κατεξοχήν Ανθρωπισμού. Ο Ανθρωπισμός των νεώτερων χρόνων διαφέρει από αυτόν του Μεσαίωνα στο ότι ο άνθρωπος πρέπει να παιδαγωγηθεί ανθρώπινα, σύμφωνα με τις απαιτήσεις, δηλαδή , της ανθρώπινης φύσης του. Κύριοι εκπρόσωποι αυτής της νέας παιδαγωγικής τάσης υπήρξαν οι Pestalozzi και ο Γερμανό – Ελβετός Frobel.

Ο Pestalozzi αναδέχθηκε μεγάλη παιδαγωγική προσωπικότητα. Το συγγραφικό του έργο είναι στενά συνδεδεμένο με τη δράση και τις περιπέτειες της ζωής του.

Ο Frobel επηρεασμένος από τις ιδέες του Rousseau  καθώς και του Pestalozzi και των Ιδεαλιστών της εποχής του, στράφηκε στον κλάδο των φυσικών επιστήμων. Αυτές, όπως πίστευε, έριχναν περισσότερο φως στο εσωτερικό σκοτάδι των ανθρώπων. Η παιδαγωγική του σκέψη μπορεί να συνοψιστεί στις εξής τρεις θεωρίες: α) ενοποίηση της ζωής στην εργασία, β)νηπιαγωγείο, γ)θεωρία του παιχνιδιού.

Στην παρούσα ανασκόπηση θα αρκεστούμε στην αδρή αναφορά των πολύ σημαντικών θεωριών και απόψεων των πραγματικά πολύ σημαντικών αυτών ανθρώπων. Ας μου επιτραπεί, όμως, να αναφέρω τη μεγάλη σημασία του παιχνιδιού στην ανατροφή του παιδιού.

Πολλά έχουν γράφει για το παιχνίδι καθώς και για τις θεωρίες που διατυπώθηκαν σχετικά με την φύση του. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι τα χρόνια της παιδικής ηλικίας δεν αποτελούν μόνο ένα μακρινό παρελθόν, αλλά και ένα μόνιμο δυναμισμό, τον οποίο κουβαλάμε σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας.  Η προσωπικότητά μας χτίζεται και εξελίσσεται χάρη στο δυναμισμό που έχει παγιωθεί μέσω του παιχνιδιού.

Ειδικότερα στο παιχνίδι υπάρχει:

Α)  Το στοιχείο της μίμησης: Το παιδί μιμείται  γεγονότα και πρόσωπα του άμεσου η έμμεσου περιβάλλοντός του.

Β)Η  ικανοποίηση του ένστικτου της ενέργειας :Το παιχνίδι αποτελεί βιολογική ανάγκη γιατί μέσα από αυτό εξωτερικεύει την περίσσεια ενέργειά του.

Γ)Η ικανοποίηση των αναγκών του : Το παιχνίδι εξυπηρετεί τη μάθηση, τη γνώση , την άσκηση και την απόκτηση δεξιοτήτων για την ζωή.

Δ)Η  εξέλιξη των σταδίων της ζωής : Σύμφωνα με τη θεωρία του S. Hall,  το παιδί με το παιχνίδι διέρχεται από τα στάδια τα οποία πέρασε η ανθρωπότητα μέχρι σήμερα.

Ε) Εξωτερίκευση της έντασης και του συσσωρευμένου συναισθηματικού φορτιού

Στ) Η ικανοποίηση της έμφυτης τάσης προς επιβολή (Αdler) :Στο παιχνίδι  το παιδί βρίσκει την κατάλληλη περίσταση να επιβληθεί και να αποκτήσει την προσωπική του αξία.

Ζ) Η αναζήτηση της αυτοεπιβεβαίωσης στο παιχνίδι : Το παιδί δεν κινείται από τα ένστικτα αλλά καταβάλλει προσπάθειες για να επιβεβαιώσει την ύπαρξή του.

Επιπλέον,  η εκλογή από το παιδί ατομικών ή ομαδικών παιχνιδιών συνδέεται με την ψυχολογία του. Η αξία του παιχνιδιού, εκτός από τη μέγιστη σημασία του ως μέσου για την εξέλιξη της φυσικής, συναισθηματικής, πνευματικής και κοινωνικής πτυχής της προσωπικότητάς του, συνδέεται – την περίοδο μάλιστα που η γλώσσα αποτελεί ατελές μέσο επικοινωνίας – με την έκφραση των σκέψεων, των ενστίκτων και των επιθυμιών του παιδιού.

Πολλές φόρες το παιχνίδι γίνεται εργαλείο στα χέρια ψυχολόγων ως θεραπευτικό μέσο, γιατί διευκολύνει την ανάπτυξη των πνευματικών του δυνάμεων και καταβολών.

Ας ξαναγυρίσουμε ,όμως,  στην εξέλιξη της παιδαγωγικής επιστήμης. Φτάνοντας στον 19^ο αιώνα επικρατούν επιστημονικές απαιτήσεις πλέον, που εμφανίζονται με την μορφή επιστημονικών συστημάτων. Τον 19^ο αιώνα  δυο μεγάλοι ερευνητές κάνουν την εμφάνιση τους και θεμελιώνουν την παιδαγωγική ως επιστήμη. Ο Shleierrmacher   και ο Herbart. Η συμβολή των δυο αυτών μεγάλων επιστημόνων συνετέλεσε στο να αποτελέσει πια η παιδαγωγική μια εφαρμοσμένη επιστήμη. Το μορφώσιμο του ανθρώπου και το πρόβλημα του δυνατού της αγωγής θα απασχολούσαν πολύ σοβαρά την Παιδαγωγική.

Φτάνοντας στο τέλος της επιγραμματικής ανασκόπησης της εξέλιξης της παιδαγωγικής και διδακτικής σκέψης δεν πρέπει να παραλείψουμε να αναφέρουμε ότι στη θεμελίωση της επιστήμης της Παιδαγωγικής συνετέλεσαν -και πρέπει να αποδώσουμε φόρο τιμής σε - πλειάδα διάσημων και άσημων μεγάλων επιστημόνων που λόγω του μεγέθους του άρθρου δε θα ήταν δυνατόν να αναφερθούν.

Δεν αναφέρθηκαν καθόλου το Σχολείο Εργασίας του G. Kerschensteiner, το Σχολείο Ενεργείας του Claparede, η γενετική επιστημολογία του J. Piajet, η σοσιαλιστική και αντιαυταρχική αγωγή, καθώς και άλλα συστήματα και μέθοδοι που επηρέασαν και σφράγισαν τη σύγχρονη παιδαγωγική και διδακτική σκέψη.

Συμπερασματικά, όπως σε κάθε επιστήμη, η εξέλιξη της παιδαγωγικής σκέψης δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο  στην μελέτη του γόνιμου ,πράγματι,  παιδαγωγικού στοχασμού του παρελθόντος αλλά και  να οικοδομεί τις σύγχρονες απαιτήσεις της αγωγής του μέλλοντος.

Βιβλιογραφία:

• Αντώνιος Κ. Δανασσής-Αφεντάκης, Εισαγωγή στην Παιδαγωγική, τόμοι 3, Αθήνα 1997
• Αντώνιος Κ. Δανασσής-Αφεντάκης, Παιδαγωγική ψυχολογία, Αθήνα 2000
• Αντώνιος Κ. Δανασσής-Αφεντάκης, , Η εξέλιξη της παιδαγωγικής σκέψης, Αθήνα 2000
• Γεώργιος Σ.. Κρουσταλλάκης, Διαπαιδαγώγηση, Αθήνα 2004

                                               Συντάκτης : Γ. Δ. Ανδριώτης , Φιλόλογος